Er zit mij iets dwars

Al jaren is er een discussie gaande in het hoger onderwijs over nut en noodzaak van (online) hoorcolleges. Er is een tendens van de traditionele manier van les geven, naar een ‘moderne’ aanpak, die zich kenmerkt door zelfregie, meer verantwoordelijkheid voor het leerproces bij de student, de docent meer als facilitator van leerprocessen dan als expert die zijn kennis deelt. Enzovoorts. Je hebt hier vast wel een beeld bij.

Op de hogeschool is merkbaar, dat het traditionele hoorcollege niet echt meer aanslaat. De opkomst van studenten is laag en de aanwezigen zijn vaak met andere dingen bezig dan met het college zelf. Een frustrerende ervaring voor docenten, en ook voor studenten.

Een gemakkelijke conclusie is dan: schaf de hoorcolleges af en stap over op andere meer interactieve vomren van onderwijs. Een conclusie die mijns inziens te kort door de bocht is.

Mijn inspiratiebronnen

Als ik terugdenk aan mijn eigen leven en de rol van leraren daarbij, dan zijn er enkele docenten die me bijgebleven zijn. Zo was daar Bert ter Schegget. Hij was docent op sociale academie de Horst in Driebergen, toen ik daar (lang geleden) studeerde. Hij gaf les in filosofie en theologie en was ook dominee. Boeiende lessen, waarin wij aan zijn lippen hingen. Op zondag ‘trad hij op’ als gastdominee in verschillende kerken in de regio en met een klein clubje studenten volgden wij zijn preken. We zaten op zondagochtend in de eerste rij banken, gewapend met pen en papier, om niets te missen van zijn lessen. De belangrijkste boodschap die me daarvan is bijgebleven is zijn stelling: christen zijn in de samenleving betekent partij kiezen voor de onderdrukten. Een boodschap die me enorm aansprak.

Een ander voorbeeld is Tamis Wever. Tamis was exegeet (bijbeluitlegger), theoloog, wetenschapper en kunstenaar. Zijn lessen waren moeilijk te volgen, maar we hadden het gevoel, dat het belangrijk was en dat we dat niet wilden missen. Ik sloot me aan bij een studiegroepje, dat – onder leiding van Tamis – het boek Der Stern der Erlösung van Frans Rosenzweig bestudeerde. Een onbegrijpelijk boek, maar we lazen een aantal pagina’s per avond en discussieerden over de betekenis. Van de inhoud herinner ik me niets, van het gevoel dat het opriep des te meer.

Ik vind het heerlijk om te luisteren naar iemand, die ergens begeesterd over is en die met groot gezag over het onderwerp spreekt. Ik heb regelmatig nieuwe inzichten en aha momenten tijdens een voordracht.

Tony Robbins

In september ben ik naar het vierdaagse event Unleash The Power Within van Tony Robbins geweest. Een bijzondere ervaring. Tony zoekt ook de interactie met het publiek, maar er zijn ook uren dat hij aan het woord is om zijn ideeën, inzichten en wijsheden te verkondigen. En ik vind het heerlijk. Het helpt dat hij een uitstekende verhalenverteller is, die vol zit met anekdotes en voorbeelden van zijn lessen en dat hij een enorme energie heeft, waarmee hij een heel stadion moeiteloos bereikt.

Eckart Tolle

Van Eckart Tolle heb ik een opname van een driedaags event in Dublin. Eckart zit op een stoel op het podium en spreekt. Verder niets. Geen powerpoint, geen visuele ondersteuning, alleen zijn stem. Af en toe zwijgt hij en laat de stilte er zijn. Ik heb hier ademloos naar zitten luisteren en werd gegrepen door zijn wijsheid.

Functies van het hoorcollege

Het hoorcollege heeft verschillende functies, die een belangrijke bijdrage leveren aan goed onderwijs. Zo kan een goed hoorcollege de student overzicht geven en helpen om een onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken. Dat is voor veel studenten een moeilijke opdracht en ik ervaar regelmatig grote dankbaarheid bij studenten, als ze geholpen worden om de hoofdlijnen van een lesprogramma te ontrafelen. In – en uitzoomen helpt om de lesstof in een groter kader te plaatsen en om de plek van onderdelen te verduidelijken.

Hoorcolleges kunnen ook dienen om illustraties of case studies te presenteren. Daarmee komt de theorie tot leven en wordt het voor studenten gemakkelijker om zelf deze vertaalslag te maken.

Complexe theorieën kunnen in een hoorcollege toegelicht worden, waardoor de student beter begrijpt waar het over gaat en de theorie ook eenvoudiger kan toepassen in de eigen opdracht. (AcademischeVaardigheden, z.d.)

Een andere belangrijke functie van het hoorcollege is, dat het de docent een platform biedt om een persoonlijke draai aan de stof te geven en studenten uit te dagen om zelf hiermee aan de slag te gaan en hun nieuwsgierigheid te prikkelen. (Docentenplein, 2013). Dit heb ik zelf altijd een van de belangrijkste functies gevonden. Ik wil studenten graag prikkelen en hun nieuwsgierigheid stimuleren: uitnodigen om zelf op onderzoek uit te gaan, zelf op zoek gaan naar mooie verhalen en situaties, zelf te experimenteren en uit te proberen. Het hoorcollege is een mooi platform om mijn ideeën en inzichten te delen en daarmee hopelijk iets te raken bij de student, waardoor die in beweging komt. De lessen, waarin ik eigen voorbeelden gaf en mijn persoonlijke worsteling met de materie deelde, werden steevast hoog gewaardeerd. Ik heb regelmatig studenten gesproken, die aangaven dat zo’n les voor hen een wake-up call was en hen aanzette om ‘de plek der moeite’ te betreden (Boonstra, 2018).

Weerzin tegen het geven van hoorcolleges

Ik weet dat er collega’s zijn die enorm opzien tegen het verzorgen van hoorcolleges. En dat kan ik begrijpen. Je moet het leuk vinden, het moet je ook liggen. Als je het als een verplichting beschouwt, wordt het een grote last. En erger nog: studenten voelen het als een docent er eigenlijk geen zin in heeft of zichzelf niet geschikt vindt om hoorcolleges te verzorgen. Dat straal je uit. Ik denk ook wel eens, dat je niet iedere docent moet verplichten om hoorcolleges te verzorgen, net zoals niet iedere docent geschikt is om projectgroepen of werkcolleges te begeleiden. Hoewel ik ook de overtuiging heb, dat het een vaardigheid is, die je kunt ontwikkelen. Door oefening en training.

De kunst van een goed hoorcollege

In een online artikel van Brainwash staat een blog van Ruben Jacobs met als titel: Waarom het hoorcollege niet bij het grofvuil moet worden gezet. In dit artikel betoogt hij, dat een hoorcollege veel meer is dan het informatie stoppen in het brein van de studenten: ‘De kunst van een goed college geven is in eerste instantie helemaal geen kennisoverdracht, maar eerder een vorm van verleidingskunst: het poogt iets bij de studenten op te wekken, ze een (nog) onbekend universum binnen te trekken.’ (Jacobs, 2018). Een uitspraak, waar ik me volledig in kan vinden.

De website van de Universiteit Utrecht verwijst naar een webinar van Jessica Hegeman met als titel: Making the online lecture a learning experience. In gesprek met een aantal docenten kwam naar voren dat het gebruiken van (praktische) voorbeelden een belangrijke bijdrage kan leveren aan het stimuleren van het leerproces. (Onderwijsadvies&Training, z.d.)

Hoe maak je nu van een hoorcollege een leerervaring?

Een handig hulpmiddel hierbij is ‘The power of a CISS’. CISS staat voor het belang van connectie maken (connecting), interactie aangaan (interacting), verhalen vertellen (storytelling) en nieuwsgierigheid stimuleren (stimulating curiosity).

Ook bij een hoorcollege is het mogelijk verbinding te maken met de studenten. Als je weet wat de studenten bezighoudt, kun je hierop inspelen. Als je weet waar ze zich zorgen over maken of waar ze twijfels over hebben, kun je dit benoemen tijdens het college.

Interactie is een tweede belangrijke succesfactor voor een goed hoorcollege. Een persoonlijke begroeting bij binnenkomst, informele praatjes voorafgaand, tijdens de pauze en na afloop van het college zijn enkele voorbeelden. Maar je kunt ook stimuleren dat studenten met elkaar in gesprek gaan over bepaalde onderwerpen of een vraag die je voorlegt. Of je geeft gerichte opdrachten mee, die de studenten verder brengen.

Storytelling is een van de krachtigste tools die je als docent tot je beschikking hebt. Verhalen wekken interesse op, verbinden, brengen droge materie tot leven, voegen emoties toe aan abstracte concepten en roepen eigen ervaringen op. Je kunt verhalen op verschillende manieren inzetten: eigen anecdotes gebruiken, voorbeeldsituaties van anderen, gebeurtenissen uit het nieuws en de actualiteit, metaforen en analogieën. De mogelijkheden zijn eindeloos en het geeft veel plezier en inspiratie als je leert hiermee te spelen.

Tot slot het stimuleren van nieuwsgierigheid. Dit heb ik altijd een grote uitdaging gevonden: hoe prikkel ik de studenten? hoe activeer ik hun nieuwsgierigheid? Ik heb hier allerlei manieren voor uitgeprobeerd. Bijvoorbeeld door op onverwachte wijze de les te beginnen, door vragen te stellen (je kunt niet een vraag niet beantwoorden in je geest), door ze aan het denken te zetten, door ze uit te dagen. Het helpt om dit met een knipoog te doen en studenten een beetje te prikkelen.

Het een hoeft het ander niet in de weg te staan

Het hoorcollege lijkt in een verdomhoekje terecht gekomen te zijn. En dat vind ik jammer en onterecht. Het geven van een goed hoorcollege is een ambacht en dat vereist oefening en voorbereiding. En die voorbereidingstijd ontbreekt nogal eens in het drukke werkschema van de gemiddelde docent. Dat is zonde en schadelijk voor het imago van het hoorcollege. Een pasklare oplossing hiervoor heb ik niet, maar ik hoop wel dat deze boeiende lesvorm niet ondersneeuwt in het (terechte) pleidooi voor meer zelfsturing en zelforganisatie door de student. Het een hoeft het ander niet in de weg te staan.

Bronnen

AcademischeVaardigheden. (z.d.). Voorbereiding van colleges: hoorcolleges. Opgehaald van Universiteit Utrecht: https://avmec.wp.hum.uu.nl/vaardigheden/voorbereiding-van-colleges-hoorcolleges/

Boonstra, J. (2018). In J. Boonstra, Veranderen als samenspel. Meppel: Boom Uitgeverij.

Docentenplein. (2013). Goed onderwijs is gebaat bij regelmatig contact tussen docent en student. Opgehaald van Docentenplein: https://www.docentenplein.nl/2013/1/6/goed-onderwijs-is-gebaat-bij-regelmatig-contact-tussen-docent-en-student

Jacobs, R. (2018, september 5). Waarom het hoorcollege niet bij het grofvuil moet worden gezet. Opgehaald van Brainwash: https://www.brainwash.nl/artikelen/waarom-het-hoorcollege-niet-bij-het-grofvuil-moet-worden-gezet

onbekend. (zd). Hoe effectief zijn hoorcolleges? Opgehaald van Teaching & Learning Center UvA: https://tlc.uva.nl/article/een-effectief-hoorcollege/

Onderwijsadvies&Training. (z.d.). Maak een leerervaring van je (online) hoorcollege. Opgehaald van Universiteit Utrecht: https://www.uu.nl/onderwijs/onderwijsadvies-training/kennisdossiers/kennisdossier-hoger-onderwijs/maak-een-leerervaring-van-je-hoorcollege

AI Disclaimer De eerste versie van deze blog is zonder inzet van AI tot stand gekomen. Ik heb opgeschreven wat er in me opkwam met betrekking tot dit onderwerp. Tevens ben ik op zoek gegaan naar recente literatuur hierover (googelen). Vervolgens heb ik aan ChatGPT gevraagd om een overzicht te maken van recente literatuur over zin en onzin van hoorcolleges, met bronvermelding. Per bron heb ik gevraagd een samenvatting te maken van een alinea. Op basis hiervan heb ik een aantal bronnen gelezen en verwerkt in mijn tekst. Overigens bleek ik enkele bronnen zelf ook al gevonden te hebben. Alle voorbeelden en illustraties zijn van eigen hand zonder tussenkomst van AI.