Leiden positieve vragen tot verandering?

Leiden positieve vragen tot verandering?

Een van de krachtigste instrumenten om mensen in beweging te brengen is vragen stellen. Iedere ouder heeft deze ervaring. Als je je (puberende) zoon een welgemeend advies geeft in de hoop hem daarmee verder te helpen, kom je meestal van een koude kermis uit. Zelfs al vindt hij stiekem dat je advies best wel iets heeft, dan nog zal hij dat nooit openlijk toegeven. Het stellen van vragen werkt dan beter. Nu wik ik medewerkers in organisaties niet meteen gelijkstellen met puberende zonen en dochters, maar kunnen wel iets leren van deze ervaring uit ons privé leven.

Wat is de kracht van het stellen van vragen?

Op het moment dat je deze vraag leest, beginnen je hersenen automatisch na te denken over het antwoord. Daar kun je niets aan doen. Een programmeringskwestie denk ik. Je aandacht en energie wordt door de vraag een bepaalde richting op gestuurd. Als ik je bijvoorbeeld vraag: wat zijn de grootste problemen in jouw organisatie? dan gaan je gedachten onwillekeurig in de richting van die misgelopen order, of de knellende financiële situatie, of de enorme bureaucratische regelgeving waar je mee geconfronteerd wordt. Vragen sturen de aandacht en dus de energie. Als dat goed tot je doordringt, realiseer je je ook dat de aard van de vragen een bepaald soort energie genereert. Vragen over problemen, knelpunten, etc. genereert een zware, negatieve energie: we voelen ons zelden opgelucht, als we een hele inventarisatie gemaakt hebben van alles wat er mis is in de organisatie, laat staan dat we weten wat we eraan moeten doen.

Om die reden maakt Appreciative Inquiry (waarderend onderzoeken) gebruik van positieve vragen. Negatieve vragen leren ons waar we vanaf willen, positieve vragen vertellen waar we heen willen. Het creëert een lichtere, positievere energie waar we meer van willen.

Is het stellen van positieve vragen genoeg?

Een misverstand over waarderend onderzoeken is echter, dat alleen het stellen van positieve vragen voldoende is om mensen in beweging te krijgen. Dat is niet zo. Bovendien is het stellen van positieve vragen niet het doel van waarderend onderzoek, maar een zinvol middel om een nieuwe en betere toekomst te genereren.

Wat maakt positieve vragen generatief?

Om positieve vragen ook generatief te maken moeten zij volgens Gervase Bushe de volgende vier kwaliteiten hebben:

  1. ze zijn verrassend. Het zijn vragen die mensen niet verwachten, die ze aan het denken zetten
  2. ze raken hart en ziel. De vragen brengen mensen terug bij persoonlijke herinneringen en ervaringen die voor hen betekenisvol zijn en die hen emotioneel diep hebben geraakt. Ze worden in hun ziel, hun kern geraakt
  3. ze leiden tot het bouwen van relaties. Mensen voelen zich door deze vragen nauwer met elkaar verbonden, dichter bij elkaar staan. Ze hebben iets belangrijks over zichzelf laten zien en iets belangrijks over de ander geleerd
  4. ze dwingen ons op iets andere wijze naar de realiteit te kijken. De werkelijkheid kan een andere betekenis krijgen dan daarvoor, of we leren iets dat afwijkt van onze aannames.

Het is nog een hele kunst om generatieve vragen te ontwerpen. Dat niet alle AI trajecten succesvol verlopen, heeft o.a. te maken met het stellen van vragen die weliswaar positief zijn, maar niet leiden tot generativiteit. En daarmee heb je wel een mooie ervaring opgedaan, maar schiet het toch zijn doel voorbij. Tijdens mijn seminar waarderend organiseren in de nieuwe tijd staan we uitgebreid stil bij het stellen van generatieve vragen en hoe je dat kunt doen.