Het bewuste zelf

Het bewuste zelf

Dit is het tweede artikel in een serie van vijf, waarin clear leadership centraal staat. Deze term is geïntroduceerd door Gervase Bushe in zijn gelijknamige boek en het doel van Clear Leadership is om de interpersoonlijke troebelheid in organisaties te verminderen.

In mijn eerste artikel heb je kunnen lezen, hoe deze troebelheid ontstaat en tot welke schade die leidt. In dit artikel gaan we in op de eerste van vier vaardigheden die nodig zijn om deze troebelheid terug te dringen: het bewuste zelf.

Maar voordat we hierop ingaan, is het van belang stil te staan bij de vraag: wat is ervaring? In groepsprocessen gebeurt van alles en ieder heeft zijn eigen ervaring van wat er gebeurt en wat dat betekent. Maar waaruit bestaat die ervaring nu precies?

The Cube

Bushe maakt een onderscheid in vier elementen van ervaring, die hij weergeeft in ‘The Cube’:

Schermafbeelding 2014-10-06 om 13.49.28

Observeren is het objectief waarnemen wat er gebeurt. Zonder oordeel, zonder interpretatie. En daarmee is meteen de grootste moeilijkheid geschetst waar we allemaal dagelijks mee te maken hebben: we verwarren vaak denken en waarnemen en beschouwen onze eigen interpretaties als de waarheid. Goede feedback geven valt of staat met het vermogen om onder woorden te kunnen brengen op basis van welke observaties je gedachten en oordelen tot stand zijn gekomen. Voelen is in onze westerse samenleving het misnt ontwikkelde element. In veel organisaties is het ‘not done’ om over gevoelens te praten. Het probleem is echter, dat ze een sterke invloed hebben op ons handelen en onze betekenistoekenning. Tot slot het vierde element wensen. Een kind heeft geen enkele moeite om zijn wensen te uiten, maar als volwassene hebben we vaak geen helder beeld meer van wat we willen. We zijn vaak beter in staat te zeggen wat we niet willen, dan wat we wel willen. Voor een goede samenwerking is het echter essentieel van elkaar te weten, wat onze wensen zijn.

Dit is een korte samenvatting van The Cube, zoals die in het boek van Bushe veel uitgebreider en gedetailleerder wordt toegelicht.

Het bewuste zelf

Hoe beter ik in staat ben onder woorden te brengen, wat mij beweegt en wat ik denk, voel en ervaar, hoe helderder de communicatie wordt.

Deze vaardigheid gaat over het vermogen om je ervaringen in het hier en nu en van moment tot moment te kennen. Het gaat dus om zelfbewustzijn. Zelfbewustzijn is een voorwaarde om partnerships met anderen aan te gaan, immers als je je niet bewust bent van je eigen gevoelens, ervaringen, overtuigingen en wensen, hoe kun je dan anderen duidelijk maken wat je wenst in de samenwerking?

Bushe geeft vier technieken voor deze vaardigheid:

  1. Loop The Cube. Hiermee bedoelt hij om bewust de vier elementen van The Cube te benoemen: je observaties, je gedachten, je gevoelens en je wensen. Dit alleen al is een waardevolle oefening omdat je jezelf aanleert de vier elementen uit elkaar te houden en apart te benoemen
  2. Gebruik heldere taal. Dit lijkt zo logisch, maar als je goed oplet, zie je dagelijks voorbeelden van onhelder taalgebruik. Bushe geeft het voorbeeld dat we vaak de neiging hebben om in algemeenheden te spreken als we het over een persoonlijke ervaring hebben (deze zin is daar ook een voorbeeld van…). Als ik het koud heb zeg ik bijvoorbeeld: ‘het is koud hier’. Een subjectieve waarheid wordt als objectieve waarheid behandeld.
    Een ander voorbeeld is het gebruik van het woordje ‘je’ als ‘ik’ bedoeld wordt: ‘dan heb je de hele dag hard gewerkt en dan krijg je niet eens een bedankje op het einde.’
    Er is een simpele regel voor helder taalgebruik: zeg “ik” als je praat over je eigen ervaring.
  3. Praat in het hier en nu. Ben je in staat om te praten over wat je hier en nu bezighoudt? Dat betekent, dat ik het heb over zaken die relevant zijn voor mijn gesprekspartners op dit moment en die betrekking hebben op mijn ervaring van nu. Zoek je een mooi voorbeeld? Kijk eens naar kleuters, die kunnen niet anders dan in het hier en nu te leven
  4. Ken je mentale kaart. Je mentale kaart is het resultaat van je ervaringen en wat je daarvan geleerd hebt. In de loop van ons leven maken we vele mentale kaarten aan, van allerlei situaties, ervaringen en mensen. Het grootste probleem ontstaat als we de kaart verwarren met de werkelijkheid en niet meer zien wat het is: een manier van kijken naar de werkelijkheid die we ons zelf eigen hebben gemaakt.

Hoe kun je je bewuste zelf ontwikkelen?

Bushe geeft in zijn boek een aantal eenvoudige en zeer behulpzame oefeningen om je bewuste zelf te ontwikkelen. Ik zal een van deze oefeningen hier weergeven, voor de andere moet je het boek raadplegen

Oefening: vergroot je bewustzijn

Eén van de meest effectieve manieren om iets over jezelf te leren zonder de hulp van een therapeut, is het bijhouden van een dagboek. In een dagboek hou je bij wat jouw ervaringen, waarnemingen, gedachten, gevoelens en behoeften zijn. Als je terugbladert, zie je de onderliggende patronen in jouw ervaringen en herken je de voor jou relevante thema’s. Dit kan een geweldige hulp zijn in het ontdekken wat je echt denkt, voelt en wilt in dit leven.

Mijn persoonlijke ervaring

Mijn ervaring is, dat het werken met The Cube en de vier vaardigheden een enorme verrijking is in het samenwerken met anderen. Een projectgroep op de hogeschool, waar ik als docent werkzaam ben, had grote moeite zichzelf te motiveren voor het project. Ze liepen de kantjes eraf, zaten lamlendig onderuit gezakt bij elkaar, namen niet deel aan lessen en sleepten zich naar school toe.

Toen ik de projectgroep uitnodigde voor een gesprek gebruikte ik the Cube om onder woorden te brengen wat ik zag en wat ik wilde: ‘Ik heb gemerkt dat jullie vorige week halverwege de les opgestapt zijn, zonder iets te zeggen en zonder terug te keren. Bovendien krijg ik de indruk dat jullie weinig plezier hebben in dit project (observatie). Ik vraag me dan af wat er aan de hand is, of ik iets fout heb gedaan of dat de les jullie misschien niet aanspreekt (denken). Ik voel me behoorlijk voor schut staan, ook al omdat andere studenten me aanspreken en vragen, wat ik daaraan ga doen. Bovendien voel ik me in de steek gelaten en onbehoorlijk behandeld (gevoel). Ik wil graag dat jullie een plezierige en leerzame tijd hebben in dit project en vraag me af wat er aan de hand is en hoe we ervoor kunnen zorgen, dat jullie actief participeren (wens). Wat zijn jullie gedachten hierover?

Vervolgens ontstond een open gesprek met de studenten met als resultaat, dat zij zich hernomen hebben, en vol energie en enthousiasme aan de slag gegaan zijn.

Wat zijn jouw ervaringen met je bewuste zelf? Hoe helder ben jij in staat onder woorden te brengen wat je beweegt en wat je denkt, voelt en ervaart? Schrijf je commentaar hieronder.